Azerbaycanda Idman Tehlili ucun Reytinq Sistemleri – Elo ve xG

Idman tehlilinde keyfiyyeti olcmenin muxtelif usullari var. Bu usullar idman meraklilarina, jurnalistlere ve strategiya maragli olanlara hadiseleri daha derinden anlamaq imkani verir. Azerbaycanda da futbol, gures ve serxler kimi idman novlerinde bu metrikler getdikce daha cox istifade olunur. Meselen, bir oyunun gedişatını təhlil edərkən "aviator" kimi anlayışlar yox, elmi əsaslı göstəricilər daha etibarlı məlumat verir. Bu yazida, en meshur iki reytinq sistemi olan Elo ve Gozlenilen Qollar (xG) haqqinda, onlarin Azerbaycan kontekstinde nece izah olunacagini ve keyfiyyet metriklerini nece sherh etmek lazim oldugunu addim-addim izah edeceyik.

Elo Reytinq Sistemi – Esas Prinsipler

Elo reytinq sistemi ilk defe 1960-ci illerde fizik professoru Arpad Elo terefinden serx oyunculari ucun hazirlanmisdir. Sistemin esas ideyası sadədir: her oyunçunun və ya komandanın gücünü əks etdirən bir rəqəm (reyting) təyin etmək. Bu reytinq oyun neticelerine gore dinamik olaraq yenilenir. Azerbaycanda bu sistem xususile gures, serx ve klub futbolunda komandalarin gucunu mueyyen etmek ucun istifade oluna biler. Sistemin esas ustunluyu, qazanma ehtimalini reqemsal olaraq ifade etme qabiliyyetidir.

Elo sisteminin islemesi ucun uc esas komponent lazımdır: baslangic reytinqi, K-əmili (dəyişiklik əmsalı) ve netice. Baslangic reytinqi adeten orta bir qiymet (meselen, 1500) ola biler. K-əmili ise reytinqin ne qeder tez deyiseceyini gosterir; yuksək səviyyəli yarışlarda bu əmsal adətən aşağı olur ki, reytinq stabilliyi qorusun. Nəticə isə qələbə, məğlubiyyət və ya heç-heçə ola bilər.

Elo Reytinqini Hesablamaq – Praktiki Addimlar

Bir oyundan sonra yeni Elo reytinqini hesablamaq ucun asagidakilar edilir. Bu prosesi Azerbaycan liqasindaki bir komanda ucun nezere alaq.

1. İlk olaraq, hər iki komandanın (A və B) cari reytinqləri müəyyən edilir.
2. Komanda A-nın qalib gəlmə ehtimalı aşağıdakı düsturla hesablanır: E_A = 1 / (1 + 10^((R_B – R_A)/400)). Burada R_A ve R_B komandalarin reytinq ballaridir.
3. Eyni düstur Komanda B üçün də tətbiq olunur, lakin mövqelər dəyişir.
4. Oyun başa çatdıqdan sonra yeni reytinq hesablanır: Yeni R_A = Köhnə R_A + K * (Nəticə – E_A). Burada ‘Nəticə’ qələbə üçün 1, heç-heçə üçün 0.5, məğlubiyyət üçün 0 qəbul edilir.
5. Eyni hesablama Komanda B üçün təkrar edilir.
6. K-əmili yarışın səviyyəsindən asılı olaraq seçilir. Gənc oyunçular üçün daha yüksək (məsələn, 40), beynəlxalq çempionatlar üçün isə aşağı (məsələn, 20) ola bilər.
7. Bu proses hər matçdan sonra təkrar olunur, beləliklə reytinqlər zamanla komandanın faktiki gücünü əks etdirir.

Gozlenilen Qollar (xG) Modeli – Futbol Tehlilinde Inqilab

Gozlenilen Qollar (Expected Goals – xG) futbol tehlilinde son onillikde ən çox istifadə olunan metrikdir. Bu model, bir zərbənin qola çevrilmə ehtimalını 0 ilə 1 arasında bir rəqəmlə ifadə edir. Model tarixi matç məlumatlarının (milyonlarla zərbə vəziyyətinin) statistik təhlilinə əsaslanır. Azerbaycan Premyer Liqasında da bu model getdikce daha cox tetbiq olunur, komandalarin hucum effektivliyini ve qapıçıların performansını qiymətləndirmək üçün.

xG modeli bir neçə amili nəzərə alır. Bu amillər hər bir zərbə vəziyyətinin unikal xüsusiyyətləridir və modelin dəqiqliyini təyin edir. Aşağıdakı cədvəldə əsas amillər və onların təsiri göstərilir.

xG Metrikini Azerbaycan Futbolunda Sherh Etmek

xG metrikini dogru sherh etmek ucun onun ne oldugunu ve ne olmadigini anlamaq vacibdir. xG bir komandanın yaratdığı fürsətlərin keyfiyyətinin ölçüsüdür, lakin oyunun digər aspektlərini (məsələn, topa sahiblik, müdafiə təşkili) birbaşa ölçmür. Azerbaycan liqasında bir matçı təhlil edərkən aşağıdakı nüanslara diqqət yetirmək lazımdır.

• xG cəmi: Bir komandanın bir matç ərzində yaratdığı bütün fürsətlərin xG dəyərlərinin cəmidir. Ümumi xG nə qədər yüksək olarsa, komanda bir o qədər yaxşı fürsətlər yaratmış deməkdir.
• xG fərqi: Komandanın ümumi xG dəyərindən rəqibin ümumi xG dəyəri çıxılır. Müsbət fərq üstünlüyü, mənfi fərq isə üstünlüyün rəqibdə olduğunu göstərir.
• Fərdi xG: Müəyyən bir oyunçunun vurduğu zərbələrin xG cəmi. Bu, oyunçunun qol vurma fürsətlərini necə dəyərləndirdiyini göstərir.
• xG/şüt: Bir zərbənin orta xG dəyəri. Aşağı xG/şüt dəyəri, komandanın uzaq məsafədən və ya əlverişsiz mövqelərdən çox zərbə vurduğunu, lakin keyfiyyətli fürsətlər yaratmadığını göstərə bilər.
• Post-xG: Bu, faktiki vurulan qolların sayı ilə ümumi xG cəmi arasındakı fərqdir. Müsbət post-xG (qollar > xG) yaxşı bitirmə qabiliyyətini və ya qapıçı xətasını, mənfi post-xG (qollar < xG) isə zəif bitirməni və ya rəqib qapıçısının yüksək performansını göstərə bilər.

Bir Matç Tehlili – xG Perspektivinden

Tutaq ki, Azerbaycan Premyer Liqasında iki komanda oynayır. Komanda A 2.1 xG yaradıb 1 qol vurur, Komanda B isə 0.8 xG yaradıb 2 qol vurur. Sadəcə hesaba baxsaq, Komanda B qalib gəlir. Lakin xG təhlili daha dərin mənalar verir. Komanda A daha çox və daha keyfiyyətli fürsətlər yaratmışdır (2.1 xG), lakin oyunçuları fürsətləri dəyərləndirə bilməyib (1 qol) və ya rəqib qapıçısı yaxşı çıxış edib. Komanda B isə az fürsət yaratmışdır (0.8 xG), lakin yaratdıqları fürsətləri səmərəli şəkildə dəyərləndirib və ya Komanda A-nın müdafiə səhvlərindən istifadə edib. Bu, Komanda A üçün yaradıcılıq problemi, Komanda B üçün isə müdafiə problemləri ola biləcəyini göstərir.

Elo ve xG Sistemlerinin Mueyyen Edilmesi ve Istifadesi

Bu iki sistem bir-birini tamamlayır, lakin ferqli suallara cavab verir. Elo sistemi “Kim daha güclüdür?” sualına cavab verir ve uzunmüddətli performansı ölçür. xG modeli isə “Bir komanda neçə qol vurmalı idi?” sualına cavab verir və bir matçın və ya qısa dövrün performansını təhlil edir. Azerbaycan idmanında hər iki sistemdən ağıllı şəkildə istifadə etmək üçün aşağıdakı addımları yerinə yetirmək olar.

1. Məqsədi müəyyən edin: Uzunmüddətli komanda gücünü ölçmək istəyirsinizsə, Elo sistemini seçin. Tək bir matçın hücum effektivliyini təhlil etmək istəyirsinizsə, xG modelinə üstünlük verin.
2. Məlumatları toplayın: Elo üçün tarixi nəticələr və cari reytinqlər lazımdır. xG üçün isə hər bir zərbə haqqında detallı məlumat (məsafə, bucaq, və s.) tələb olunur. Beynəlxalq məlumat bazalarından istifadə edə bilərsiniz, lakin yerli liqa üçün məlumatları özünüz də yığa bilərsiniz.
3. Konteksti nəzərə alın: Hər liqanın özünəməxsus xüsusiyyətləri var. Məsələn, bəzi liqalarda daha çox uzaq məsafədən zərbələr olur, bu da ümumi xG dəyərlərini aşağı sala bilər. Analizi edərkən liqanın ümumi statistikasını da nəzərə alın.
4. Metrikləri birləşdirin: Bir komandanın yüksək Elo reytinqi, lakin ardıcıl olaraq aşağı xG performansı ola bilər. Bu, komandanın güclü müdafiə və ya individual oyunçuların keyfiyyəti sayəsində qalib gəldiyini, lakin kollektiv hücum oyununun zəif olduğunu göstərə bilər.
5. Zamanla izləyin: Tək bir nöqtəvi məlumat çox şey deməyə bilər. Həm Elo reytinqindəki dəyişiklikləri, həm də xG trendlərini (məsələn, son 5 oyunda orta xG) müşahidə edin.
6. İdman növünə uyğunlaşdırın: Elo sistemi asanlıqla güləş, şahmat və ya voleybol kimi idman növlərinə tətbiq oluna bilər. xG modeli isə əsasən futbola xasdır, lakin oxşar prinsiplər basketbolda (Gözlənilən Xallar – xP) kimi sahələrdə də inkişaf etdirilir.

Keyfiyyet Metriklerinin Mahdudiyyetleri ve Sehvlər

Elo ve xG kimi metrikler güclü alətlərdir, lakin onların da məhdudiyyətləri var. Bu məhdudiyyətlə

Elo reytinqi komandanın keçmiş nəticələrinə əsaslanır və gələcək performansı proqnozlaşdırmaq üçün istifadə oluna bilər, lakin oyunun daxili dinamikasını, məsələn, oyunçuların formasını, zədələri və ya taktiki dəyişiklikləri nəzərə almır. Bu amillər reytinqdən asılı olmayaraq matçın nəticəsini əhəmiyyətli dərəcədə təsirləndirə bilər.

Gözlənilən Qollar modeli isə zərbələrin keyfiyyətini qiymətləndirir, lakin qol vurmaq üçün tələb olunan son dəqiqə qərarlarını, qapıçının bacarığını və ya müdafiəçilərin səhvlərini tam əks etdirə bilmir. Bundan əlavə, xG statistikası adətən yalnız əsas liqalar üçün geniş şəkildə mövcuddur, bu da kiçik ölkələrdə və ya aşağı liqalarda təhlili çətinləşdirir.

Bu metrikdən istifadə edərkən, onların yalnız rəqəmsal bir göstərici olduğunu və idmanın təbiətində olan təsadüfilikləri və insan amillərini əvəz edə bilməyəcəyini yadda saxlamaq vacibdir. Onlar mütəxəssislər və azarkeşlər üçün dəyərli bir başlanğıc nöqtəsi təşkil edir, lakin təhlilin yeganə əsası olmamalıdır.

Gələcək Perspektivlər

Texnologiyanın inkişafı ilə analitik alətlər daha da təkmilləşir. Süni intellekt və maşın öyrənməsi artıq daha mürəkkəb modellərin yaradılmasına kömək edir ki, bu da oyun zamanı daha çox dəyişəni nəzərə ala bilər. Bu, daha dəqiq proqnozlar və daha dərin strategiya təhlili üçün imkanlar yaradır.

Gələcəkdə, real vaxt analitikası və fərdi oyunçu performansının daha incə ölçülməsi kimi istiqamətlərdə irəliləyişlər gözlənilir. Bu inkişaf, idman təhlilini yalnız mütəxəssislər üçün deyil, həm də geniş azarkeş auditoriyası üçün daha əlçatan və maraqlı edəcək. For general context and terms, see FIFA World Cup hub.

Nəticə etibarilə, Elo və xG kimi keyfiyyət metrikleri müasir idman təhlilinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Onların ağıllı və kontekstual istifadəsi, idman hadisələrinin başa düşülməsini və qiymətləndirilməsini yeni səviyyəyə qaldıra bilər. If you want a concise overview, check sports analytics overview.